Golap Baha (Doṅ Sereń)

Gaḍa hanasare Golap baha

Gaḍa noasate ḍạr akana,

Sitań menteń calaolena golap baha

Haere Golap baha ḍanḍate daḱ.




SASAṄ

Sasaṅ do ạḍi gunanaḱ kante din hiloḱ reaḱ kạmiremako beoharge, ona sãote leg-acar ar ạri cạli rehõ sasaṅ do boloakana. Noa do mosolako reaḱ mit́ṭen hĩs kana. Sasaṅ do Santal somajre ạḍitet́ jạruṛ jinis kangea. Gidrạko omonoḱre noa do neo dhorom lekate jạruṛoḱ kana. Bapla bihạre sasaṅ reaḱ jạruṛ menaḱa, gujuḱ guroḱ rehõ sasaṅ jạruṛoḱ kana ar ran murgạn rehõ sasaṅ do jạruṛabon kana. Gidrạko punilen khan ran sãote sasaṅ mesal reaḱ jạruṛ paṛaoḱ kana. Gidrạwaḱ lać goromlen khan dumur rasa sãote sasaṅ mesalkateko jom ocokoa. Reaṛ jinis kante lać do reaṛoḱa.

Khoḱ manda rehõ sasaṅ beohar lekhan do usạra beleḱte besoḱa. Jel-hako redo sasaṅem lagaoaḱ khan bako ãsãea, noare rogren tejo hõ bako soroḱa. Onatege hapṛam kodo nãwã bạhu jãwãe sunum sasaṅte ojoḱkin reaḱ ạri-cạliko sorwa oṭo akawat́bona, jemon ḍạn jugin bạṛić-jiu koaḱ mẽt́ alo lagaoḱ ar aloko jalbon. Noa do Santal somaj reaḱ sonot legcar kana, jemon aboren sasaṅ siń cando do aloe hạsuroḱ tabon.

Tumạl: Santal Leg-Ạri Reaḱ Bhed




Sona Kạuḍi Reaḱ Katha

Ạḍi din lahare mit́ṭen bạḍại monan hoṛe tahẽkana. Jaoge uni do eṭaḱ hoṛaḱ dhon sompot re haṭiń ńam lạgit́ ạte ńam baṛaet́ tahẽkana. Menkhan aćaḱ dhon sompot reaḱ mit́ hạṭiń hõ emoḱ bae rạjiḱkan tahẽkana-aćren gateko se reṅgeć hoṛ são hõ baṅ.

Mit́din uni hoṛ do ḍaharre pegel goṭen sona kạuḍi at́keda. Aćren mit́ gate sona kạuḍi at́en kathae baḍae ńamkeda. Uni do ạḍi dayawan hoṛe tahẽkana. Bejae leka uni hoṛren kuṛige ona pegel goṭen sona kạuḍi doe halaṅ ńamkeda. Oṛaḱte ruạṛkate ać babae lạiadere uni doe menkeda, noa do aćren gate aḱ sona kạuḍi kana. Ado ruạṛaea mente sona kạuḍi ante aćren gate ṭhene senena.

Menkhan tinre uni baḍại monan hoṛ noa kathae baḍaekeda je uniren kuṛi sona kạuḍi halaṅ ńamkeda, unre menkeda pongel gọten sona kạuḍiń at́ akada. Paseć noa khon gel goṭen kạuḍi amren kuṛi hataokeda. Den ińaḱ pongel goṭen kạuḍi ruạrạńme.

Noa katha ańjomte uni hoṛ doe raṅgaoena ar onako kạuḍi doho giḍi kateć onḍe khone ruạṛena. Sạrige uni baḍại monan hoṛ do ạḍi bạṛić hoṛe tahẽkana. Uni do bicạr ńam lạgit́ adalote senena.

Hạkim uniaḱ katha monte ańjomket́ khan uni kuṛi ar ać baba hohoat́kinạ. Ado uni kuṛiko kulikedea tinạḱ kạuḍim ńamleda? Adoe roṛ ruạṛkeda, pegel goṭen sona kạuḍi. Inạkate hạkim do arhõ uni baḍại monan hoṛe kulikedea, tinạḱ kạuḍim at́leda? Ado uni doe roṛ ruạṛkeda pongel goṭen sona kạuḍi.

Hạkim doe lại sodorkeda uni kuṛi oka kạuḍi ńamakat́ ona do uniaḱ baṅ kana ente uni do pegel goṭen kạuḍi ńamakada menkhan nui hoṛ do pongel goṭen kạuḍi at́ akada. Onate uni kuṛi metadea noa kạuḍi idime ar  pegel kạuḍi at́ akat́ hoṛe ńamlenkhan dole hohoama.

Ar uni hoṛe metadea jãhãe pongel goṭen kạuḍiko ńamakat́ khan onko hõ noa aladaloteko hoho ocoḱa. Khange uni bạḍại monan hoṛ eṛe kathae roṛeda mente aṅgoćkeda. Sạrige pegel goṭen kạuḍi at́ akada ona hõe lạikeda jemon ruạṛe ńam. Menkhan hạkim do cet́ katha hõ bae ańjomleda. Mucạt́re uni kuṛi ona sona kạuḍi oṛaḱe idikeda.

Sikhạuna: Bạḍại mon ar laloc do hoṛkoe bạṛićkoa.




Joseph Aćren Boehako Ṭhene Orom Ocoḱ Kana

Ona ańjomkate Joseph do ar bae sambṛao daṛeat́te raḱket́teye metat́koa, Iń do Joseph; ạpuń haṛam nit dhạbić jivet́ge menaea? Onko do botorenteko haemoekaṭena. Menkhan Joseph do dulạṛkateye galmaraoat́koa; jotoe coḱat́koa, ar Benjamin kokekedeteye raḱket́a.

Khangeye metat́koa, Ma hako pako sen hot́kate ạpuń haṛam lại got́aepe, iń do Misor disomren mạlik kạnạń mente, ar ạgu hodepe. Onko do oṛaḱte senkate noako joto akoren apatko lạiadea; menkhan Jakob reaḱ mon ṭakṭạkiyentaea, ente bae pạtiạuat́koa. Menkhan Josephe kol akawade gạḍi sagaṛ emanteaḱ ńelket́te, mon cerṭhayenteye menket́a, Niạge ḍhera! Ińren hopon Joseph jivet́ge menaea; senkateń ńelea ạuriń gujuḱre. (Gen. 45.)




ẠSUL SETA

Sedaere mit́ṭen kisạ̃ṛ hoṛren mit́ṭen ạsul setae tahẽkana. Jaoge mońj jomaḱe ńamte ạḍi moṭa ar daṛeye tearena. Uni oṛaḱren gidrạko hõ ạḍiko dulạṛea. Ńutumtae do Jhạṭu. Jãhãtinre Jhạṭu ńumkateko hoholekhan riạt́ riạt́e dạṛ ạguia. Ar bebạṛiće khilḍua.

Uni seta do oktere kombṛo ar janwarkoe laga ńirakat́koa. Mit́din do onkoren caco-gidrạ ackage daḱreye ńurena. Are unumoḱkan tahẽkana. Uni seta do daḱreye don boloena. Ar gidrạ ańgropre gerkate ghuṭuteye oḍok ạgukedea.

Tumạl: Baḍaejoṅ Hor




Jaṅga Ạruṕ

Peṛako jaṅga ạruṕ ko do Santal somaj reaḱ mit́ṭen mońj ạricạli kana. Eṭaḱ somajkore do ạḍi komge jaṅga ạruṕ do ńel baṛaḱa. Tobe Jihudiko talare jaṅga ạruṕ do menaḱa.

Santal kodo akoaḱ mahajatrare Palesṭain, Israel, Mesopoṭemia eman disomko talateko heć parom akana. Eken heć parom moto do baṅ, bickom aema bochor kate onako disomreko tahẽkana. Hoedaṛeaḱa, onako disom khonge jaṅga ạruṕ reaḱ ạri doko cet́ akawana se Santal ko ṭhen khonge onako disomren hoṛ do jaṅga ạruṕ ạriko cet́ akada. Jãhãleka tege enhõ jaṅga ạruṕ ạri do sedae khonge santal somajre menaḱ ạgua. Sedae do gạḍiko baṅ tahẽkante taṛam tege hoṛ do mit́ jaega khon ar mit́ jaega teko senoḱkan tahẽkana. Ado ḍher ghạṛićem taṛam lekhan jaṅga kodo ạḍi laṅga ar obosoḱ leka aṭkaroḱa. Onka ạikạuḱ khan Santal kodo jaṅgako iskiroḱa, ado ạḍi pharnaoko bujhạua. Sedae Santalko talare iskir do maejiukoaḱ asokaete mit́ṭen mońj gun tahẽkantakoa. Joto maejiu rege iskir baḍae gun do tahẽkana. Bạhuko sendrako rehõko kulikoa-iskir-sekao doe baḍaea se baṅ. Nonkate iskir baḍae gun do joto maejiu rege tahẽkana.

Ado akoren peṛa sạṅgiń khonko hećlenre, duṛuṕ oco katege daḱ ar sunumte jaṅgako iskir kakokan tahẽkana, jemon pharnaoko aṭkar. Metaḱme jaṅga ạruṕko reaḱ motlob do kana apnar ren peṛa iskir pharnaoko. Noage ado somajre tahẽ hećena ar ạricạlire boloyena. Jaṅga ạruṕ reaḱ asol niom do kana-pạhilre daḱte jaṅga do ạruṕ maṛaṅtaeme, inạkate sunum selet́ coṭ khon, metaḱme gunṭhi latar khon murukte barpe dom iskir pheḍme, inạkate mucạt́re daḱte bohoeme. Banar jaṅgage onka ạrubem. Jaṅga ạbuk reaḱ noako joto kạmige eṅgot́ kateko kạmia, duṛuṕ kate do baṅ. Netar hõ aboren peṛako hećlen khan, bako taṛam ạguakat́ rehõ, gạḍi teko heć akan rehõ, jaṅgabon ạruṕet́koa, ente ạricạli kana. Bapla rehõ Ạbuk Jaṅga do bapla reaḱ kạmi reaḱ mit́ṭen hĩs kana. Bạriạt kodo bạhu oṛaḱ reko ạruṕet́koa se lumti baret hõ koṛa oṛaḱ reko ạruṕet́koa ar bạhu kuṛi do koṛa sećren jotokoe ạruṕet́koa, ente jotogeko peṛa kana. Tobe nahaḱ reaḱ jaṅga ạruṕ redo sedae reaḱ “iskir pahṭa” do cabaena. Ekenko bohoe kabon kana, jemon jaṅga ạruṕ reaḱ niom do purạuḱ. Metaḱme eken leg purạuaḱge.

Tumạl: Santal Leg-Ạri Reaḱ Bhed  




CEHAO AṚAṄ

Bạnuḱkoa,

Gại ḍaṅgra goṛare;

Lajao so̠ro̠m bạnuḱa,

Nahaḱ kuṛi-koṛare.

 

Hanko to̠ra,

Pante pitạt́ ko̠ke̠re;

Titiko sapaṕkan,

Siń ńindạ o̠kte̠re.

 

Bạnuḱa lajao so̠ro̠m,

Bạnuḱa man-mano̠t ijạt;

Cekatepe noṅkankan,

Mase̠ ape Ho̠ṛ ho̠po̠n jạt?

 

Alom mitạń,

Amaḱ do̠ ce̠t́ calaḱkana?

E̠ke̠n hudiso̠ḱkạnạń;

Santal so̠maj reaḱ ijạt calaḱkana.

 

Amaḱ ińaḱ Santal so̠maj,

Ạḍige sapha soṛa;

Hudispe gaṇḍonpe,

Nit ardo̠ bạń ro̠ṛa.




KUṄKẠL OṚAK̕

Oṛak̕ bhitre,

Laṭkaoakan kuṅkạl oṛak̕,

Menak̕pe pase̱c̕ hudisre;

Baṅkana noa oṛak̕ ho̱ṛak̕.

Binạ kham khuṇṭite,

Binạ se̱ne̱r batate;

Mõ̱ńjge le̱ńje̱r ńe̱loKre,

Benaoakan hasate.

Celem metae nui kuṅkạl,

Baṅkanae cẽ̱ṛẽ̱ suṅkhạl;

Benaoakat̕e ạḍi jhukạl,

Baṅkanae cẽ̱ṛẽ̱ mạhkạl.

Sạrige nui do̱ kạrigo̱l,

Mõ̱ńjge ńe̱lok̕re o̱no̱l-bo̱no̱l;

Gaṛhaoakat̕ae hasate to̱l,

O̱mo̱no̱k̕ko ac̕leka noa oṛak̕ mo̱ho̱l.




Dhạrti Jakat Sạhi Mãhã

Calaoen 8 September 2025 St. Andrew’s Junior High School re ạddi jak-jomok selet́ko manao ganao keda Dhạrti Jakat Sạhi Mãhã. Noa sapṛao ar kạmi hora purạu reko tãhe kana SIL Bangladesh ar National Agency for Green Revolution. Disom ar jạt reak̕ jo̠to̠ lekan ạri-cạli do̠ begor sikhnạt nagraha begor do̠ baṅ hoe daṛeak̕a. Ona reaḱ jạruṛ bujhạu lạgit́ ar sikhnạt ko uskur lạgit́ UNESCO do̠ jao serma 8 september hiloḱ ‘Dhạrti Jakat Sạhi Mãhã’ ko manaoeda. Noa din do 1966 sal reaḱ 26 october hiloḱ UNESCO reaḱ 14 tạrik session re jạhirlena. ar 1967 sal khon noa din do jao serma ạḍi jomokte manaoḱ kana. Sạdhin tayom Baṅladisom re hõ noa din manaoḱ kana. Noa dhạrti jakat sạhi mãhã do UNESCO hotete jạhir akana ar   ona reaḱ udgạu do hoyoḱ kana pạṭhuạko, jạt ar somaj lạgit́ paṛhaoḱ reaḱ jạruṛoḱaḱ ko sodor lạgit́.

Tarik: 8 September

Udgạu: Dhạrti reaḱ ạri-cạli babot́ cet́et́kanko cet́ako.

Saṅgọṭhọn: Mit’ Jọm Siknạt, Bigganik ar Sanskritik Soṅgọṭhọn (UNESCO)

Itihas: UNESCO do̠ pạhil dhao 1966 salre noa din ko manao leda ar noa din do̠ pạhil dhao 1967 salre ko manao leda.

Gapalmarao re ạḍi bhage kathako roṛ sodor keda. Baḍae geabon je Sạhi reaḱ marsal jạpit́ kate  aboaḱ somaj ạḍi rạskạ ar bhage lạgit́ kạmi hoyoḱ tabona. Onkage sạhi do jion reaḱ aboaḱ ạyur kana, oka do sạri ḍạr re calao lạgit́te goṛoabona ar jion reaḱ jite ạgu eda.

Teheńaḱ noa Dhạrti Jakat Sạhi Mãhã sećte aboaḱ somaj re sanam hoṛkoaḱ sikhnạt ạidạribon sạbit ocoe tabonpe.

Sohor bajar reaḱ́ ạri-cạli do̠ ato reaḱ khon 10 hạṭiń/percent khon hõ bạṛti gea. Ato oṛaḱ reaḱ́ ạri-cạli do̠ 74.6%, menkhan sohor bajar reaḱ́ ạri-cạli do̠ 84.8%. Ona modre Santal koaḱ do jahan survey se report do baṅ ńam akana. Menkhan ńelogoḱ kana sedai ren goṛomba goṛomgo ar gogo babako chaḍa sanamko geko sạhi daṛeyaḱ kana. Nit̕ okte moca katha tebon ńel lekhan ńelok̕ kana, ḍher kaete sanam ho̠ṛ̣ge sạhi daṛeak̕a Bangladesom santal jạtiạriko. Ińaḱ huḍiń okte re disaet kana je, Bangladesom re Santalko ato oṛaḱ kore Santali mahasoe hotete 1991 salre aboak̕ pạhil sikhnạt do̠ ạḍi jạruṛge hoelena. Nit do̠ pạhil ar maṛaṅ iskul kore begor gạlti te̠ puthi ko̠ e̠mo̠ḱ kana ar kuṛi ko̠ lạgit́ scholarship hõ̠ menak̕a. Aboak̕ ạn renak̕ 17 goṭen ạn re 6 khon 10 serma umer ren gidrạko begor kạmi kate ạḍi jạruṛan sikhnạt em reaḱ jor em akana. Noa ko do̠ paṛhao̠ḱ bạṛti lạgit́ bhage kạmi kana.

Mucạt́ re noa geń disạ ariń uihạr ocobona je, “Siknạt somaj benao lạgit́ abo do mit́kate kạmi ar sanamko siknạt lạgit́ kurumuṭu jạruṛa.” Mit̕ disom reak̕ uskur do̠ ạḍi jạruṛte paṛhaoḱ sãote joṛao menak̕a. ‘Aema pạrsi paṛhaoḱ, bhage jion reaḱ garanṭi’ reaḱ noa ạidạri do̠ ạḍi jạruṛ gea.




Mit́ṭen Buḍhi Ar Tạruṕ Aḱ Golpo

Sedae kathae mit́ṭen buḍhi hoṛe tahẽkana. Uniren mit́ hoponerae tahẽkana. Mit́din uni buḍhi do birte sahan sendrae senena. Ạḍi utạr sahane ńamkeda. Ado sahane bojhaket́ khan bae dipil daṛeaḱ kana. Adoe hohoeda jãhãe menaḱpea noa bir re? mase noa sahan bojha dipil oṭoạńpe. Khan uniaḱ hohote okoege bako hećlena. Inạkate arhõe hohokeda jãhãe noa sahan bojhae dipilạń uni são ińren hoponerań baplakaea. Ona katha ańjomte mit́ṭen Tạruṕe hećena are metae kana, iń dipilama amren hoponeram imạńa tho? Uni buḍhi menkeda, emamgeạń ma dipilạńme. Khange Tạruṕ do sahan bojhae dipiladea are metadea, Sombar din ale oṛaḱ hijuḱme.

Uni buḍhi do Tạruṕ eṛe reaḱe hudisleda. Menkhan sạrige disạkate Sombar din Tạruṕ do onko ṭhene hećena. Ado uni buḍhi do botorte uni Tạruṕ aḱ katha bae giḍi daṛeaḱte aćren hoponerae metadea, ma biṭi sapṛaoḱme nui são calaḱ hoyokḱtama. Ado ać gogoaḱ katha bae giḍilet́te uni kuṛi do Tạruṕ sãoe calaoena. Khan unkin do ạḍi sạṅgińkin calao idiyena. Calaḱ calaḱte mit́ṭen ḍonḍhorkin ńamkeda ar onarekin boloyena. Ona kangea Tạruṕ aḱ oṛaḱ do. Ado oṛaḱ tioḱkate thoṛa duṛuṕ jirạukate Tạruṕe menkeda, teheń do ińren gate ko hijuḱa ma am do geć gurić kate isin basaṅ hataṛme. Inạ menkate uni do aćren gate darame calaoena. Tạruṕ aḱ katha lekage uni kuṛi do bogete oṛaḱ duạre geć gurić saphaeda. Ona oktere mit́ṭen buḍhi hoṛ onḍe hećena are metadea, E mạ̃i, cedaḱem geć gurićeda, men am do dạṛjoṅme. Ente teheń doko jommea. Onate Tạruṕ do gateko ạgui sen akana.

Ona katha ańjomte uni kuṛi do usạra mit́ṭen pusi dal goć kedete culhạre luihạ condakeda ar uni pusi ona luihạ sojhere akakedea. Inạkate seṅgele jol keda ado uni pusi aḱ mãyãm luihạre ṭhoṕ ṭhoṕ joroḱ kana ar choṅ choṅ saḍe kana. Ado uni kuṛi doe dạṛkeda. Inạ mit́ ghạṛi tạyomge Tạruṕ ar uniren gateko heć seṭerena. Ado Tạruṕ doe hohokeda ma hijuḱme noko peṛako hećena. Ghane ghane ona choṅ choṅ ańjomte hohoeda are meneda inạge piṭhạime heć lahaḱme. Menkhan bhitri khon jãhãn aṛaṅge baṅ ańjomlena.

Onate Tạruṕ do jaṅga ạruṕ baṛakate oṛaḱe boloyena. Khane ńelkeda oṛaḱre okoege bạnuḱkoa ar pusi aḱ mãyãm joroḱ kante onka choṅ choṅ saḍe kana. Ado usạrae onḍonėna ar aćren gatekoe metako kana delabon sendraea ente uni do oṛaḱre bạnuia dạṛkedae. Ado jotoko harephare sendrako mohnḍayena. Sendra sendrateko laṅgayen khan tale umulreko jirạuena. Khange onko modre mit́ hoṛ do cetan seće koyoḱ rakaṕket́re uni kuṛi ńel ńamkedea. Ente uni kuṛi do jiwi botorte dare cetane deć akan tahẽkana. Cedaḱje samaṅre maraṅ okoć doreão tahẽkana, ona bae parom daṛeat́te darere asraye hataokeda.

Uni kuṛiko ńam ruạṛkedete Tạruṕ do ạḍi ãṭko kusiena. Ente nit do lać perećko jom ńama. Ado onate uni pheḍe reaḱ bogeteko kurumuṭukeda. Mit́ hoṛ cetanre ar mit́ hoṛe dejoḱkana enrehõ bako deć daṛeaḱ kana. Ado uni kuṛi do raraḱe ehoṕena are menkeda jemon cẽṛẽ leka phạ̃ḱṛạ̃ḱ hoyoḱtińma, enḍekhan noa doreãń uḍạu paroma. Ar sạrige uni kuṛiaḱ do barea phạ̃ḱṛạ̃ḱ hoyentaea are uḍạu calaoena. Nonkate onko Tạruṕ aḱ ti khone rukhiạyena.

Ado uḍạu calaokate ako oṛaḱ sạṛimre duṛuṕena ar bogete raḱeda. Ado ać gogo doe meneda cekate nui cẽṛẽ do unạḱe raḱeda. E cẽṛẽ, ma pheḍoḱme noḱoe thoṛa jomme. Adoe pheḍen khane ńelkedea aćren hoponera kangeae. Ado raḱate ać gogoe metadea cedaḱ go Tạruṕ sãotem kolkedeńa? Onko do iń jomeń reaḱko kurumuṭuleda. Menkhan jãhã lekate onḍe khoniń bańcao ruạṛena. Ado uni buḍhi do hoponerae ńamkedete bogete kusiyena.